سرمایه روانشناختی «وضعیتِ روانشناختی مثبت» یک فرد است و یکی از انواع سرمایه‌‌هایی است که می تواند بر عملکرد صحیحِ انسان‌ها در زمینه های شغلی، مهاجرت و چالش‌های زندگیِ روزمره تأثیر سازنده داشته باشد.

سرمایه روانشناختی فراتر از سرمایه انسانیِ صِرف مانند (پول، دانش، مهارت‌، توانایی‌ و شبکه های ارتباطی) است.

مفهوم سرمایه روانشناختی از روانشناسی مثبت سرچشمه می‌گیرد و به حالات ذهنی مثبت و منابعی اشاره دارد که افراد هنگام مواجهه با چالش‌ها و استرس در اختیار دارند.

اجزای سرمایه روانشناختی شامل:

● اعتماد به نفس (کارآمدی)

● تاب‌آوری

● خوش‌بینی

● و امید است.

اعتماد به نفس، آن اطمینان و قوّت‌ِ قلبی است که افراد به توانایی‌های خود و احساس خودکارآمدی خود دارند.

اعتماد به نفس در توانایی‌ها و توانمندی‌های خود برای اجرا و باور به اینکه «من می‌توانم آن را انجام دهم» اشاره دارد.

این امر در انسان‌ها منجر به رفتاری می‌شود که در آن مشتاقانه چالش‌های جدید را می‌پذیرند و تلاش لازم را برای تسلط بر آن به کار می‌گیرند. به عبارت دیگر، افرادی که خودکارآمدی بالایی دارند، انگیزه دارند تا اهداف والایی تعیین کنند، تا رسیدن به موفقیت پشتکار داشته باشند و اقدامات پیشگیرانه انجام دهند.

نظریه شناختی اجتماعی آلبرت بندورا، به ویژه مفهوم خودکارآمدی، پایه نظری سرمایه روانشناختی را فراهم می‌کند، که فرض می‌کند عملکرد انسان توسط تعامل رفتار، شناخت و محیط شکل می‌گیرد.

تاب‌آوری، به توانایی بازگشت به حالت اولیه بدون تسلیم شدن در مواجهه با سختی‌ها، شکست‌ها، استرس‌ها یا سایر موقعیت‌های دشوار اشاره دارد. این توانایی که به عنوان توانایی غلبه بر موانع نیز شناخته می‌شود، به انسان‌ها این امکان را می‌دهد که نه تنها با مشکلاتی مانند بحران‌ها، بلکه حتی با فشار تغییرات مثبت مانند ارتقاء شغلی نیز کنار بیایند و خود را برای حرکت به جلو انگیزه‌مند کنند.

تاب‌آوری نشان دهنده توانایی انسان برای سازگاری مجدد و بازیابیِ مجددِ خود پس از شکست‌ها و بحران هاست.

خوش‌بینی، به حالتی از ذهن اشاره دارد که در آن فرد چشم‌انداز روشنی به آینده دارد، واقعیت را حتی در شرایط دشوار می‌پذیرد و با گفتن «همه چیز درست خواهد شد»، جنبه مثبت چیزها را می‌بیند.

این توانایی، درکِ آرام و واقع‌بینانه از آنچه اتفاق افتاده و تبدیل آن به یک روش تفکر مثبت است که منجر به گام بعدی در عمل می‌شود.

این توانایی نیروی محرکه‌ای است که به انسان اجازه می‌دهد طرز فکر خود را تغییر دهد و حتی زمانی که اوضاع خوب پیش نمی‌رود، به جلو حرکت کند.

خوش‌بینی منعکس کننده چشم‌انداز و انتظارات مثبت برای آینده است.

امید، در اینجا به یک حالت روانشناختی مثبت اشاره دارد که خودآگاهی مبنی بر اینکه «انسان می‌تواند مسیری یا روشی برای رسیدن به هدف خود ایجاد کند» را با «اراده و انگیزه برای حرکت به جلو در آن مسیر» ترکیب می‌کند. این امر منجر به اقدامات سازنده مانند تعیین هدف، بررسی برنامه‌ها در صورت نیاز و تلاش مداوم می‌شود و نیروی محرکه‌ی به حداکثر رساندن پتانسیل فردی است.

افرادی که امید بالایی دارند، بهتر می‌توانند مسیرهای متعددی را برای رسیدن به اهداف خود طراحی کنند و در مواجهه با موانع، مسیرهای جایگزین ایجاد کنند.

امید بر تعیین هدف، تدوین مسیرهایی برای دستیابی به آن اهداف و اعتقاد به قابل دستیابی بودن آن اهداف تأکید دارد.

این اجزا نه تنها بر سلامت روان فردی و رضایت از زندگی تأثیر می‌گذارند، بلکه تأثیرات مثبتی بر عملکرد کاری و اثربخشی سازمانی نیز دارند (لوتانز، ۲۰۰۲)

این عناصر به افراد کمک می‌کنند تا ضمن افزایش تنظیم هیجانی، به طور مؤثرتری به استرس و چالش‌ها پاسخ دهند. سطوح بالاتر سرمایه روانشناختی می‌تواند انگیزه افراد را برای یادگیری و عملکرد کاری افزایش دهد، روابط بین فردی مثبت را تقویت کند و مهارت‌های اجتماعی و رضایت کلی از زندگی را بهبود بخشد.

این مطالعه تأکید می‌کند که سرمایه روانشناختی برای رشد و توسعه شخصی بسیار مهم است و اهمیت انباشت و پرورش سرمایه روانشناختی را برجسته می‌کند.

پس به بیانی واضح‌تر سرمایه روانشناختی به حالت ذهنی مثبت فرد اشاره دارد، جایی که او اعتماد به نفس لازم برای غلبه بر مشکلات و دستیابی به کار و اهداف خود را دارد. افرادی که سرمایه روانشناختی بالایی دارند، با توانایی خود در ادامه عملکرد مثبت حتی در شرایط دشوار مشخص می‌شوند. این مفهوم در روند خود-مراقبتی و ارتقای بهداشت روان مورد توجه قرار گرفته است.

در این مقاله، نگاهی دقیق‌تر به عناصر سرمایه روانشناختی و نحوه افزایش آن خواهم داشت.

ویژگی‌های سرمایه روانشناختی

سرمایه روانشناختی یک ویژگی ذاتی نیست که قابل تغییر نباشد، بلکه باور بر این است که دو ویژگی دارد:

(1) می‌توان آن را از طریق آموزش گسترش داد

(2) سطح آن را می‌توان اندازه‌گیری کرد.

روش‌های علمی معتبری برای اندازه‌گیری آن وجود دارد، مانند پرسشنامه سرمایه روانشناختی (PCQ).

سرمایه روانشناختی، وضعیت مثبتی از رُشد روانشناختی فرد (منابع روانشناختی) است که می‌توان آن را از طریق مداخلاتی مانند آموزش و کوچینگ توسعه داد و تقویت کرد. به طور خاص، مداخلات شامل مواردی هستند که عمداً هر چهار عنصر را تقویت می‌کنند،مانند:

• طراحی و تدوین مسیری به سوی هدف (امید)

• اعتماد به نفس برای انجام تلاش لازم جهتِ انجام وظایف چالش برانگیز (خود کارآمدی)

• توانایی بازگشت به زندگی عادی پس از سختی‌ها و استرس (تاب‌آوری)

• و چشم‌انداز مثبت مبتنی بر واقعیت (خوش‌بینی).

انسان هایی که سرمایه روانشناختی بالایی دارند، یک «موتور ذهنی» دارند که به آنها اجازه می‌دهد از دانش و پتانسیل‌های خود نهایت استفاده را ببرند، بر مشکلات غلبه کنند و برای رسیدن به اهداف خود مستقل عمل کنند.

در واقع، بسیاری از مطالعات نشان داده‌اند که ارقام سرمایه روانشناختی همبستگی مثبتی با رضایت شغلی، کنار آمدن با دشواری‌های مهاجرت، تعامل با دیگران، رفاه و بهره‌وری و عملکرد فردی نشان می‌دهند.

مبانی نظری

مبانی نظری و اولیه‌ی سرمایه روانشناختی از روانشناسی مثبت‌نگر سرچشمه می‌گیرد که بر تأثیر ویژگی‌های مثبت فردی بر رفاه و موفقیت تأکید دارد (سلیگمن، ۲۰۰۲). بعدها، لوتانز و همکاران (۲۰۰۷) با پیشنهاد چهار مؤلفه اصلی سرمایه روانشناختی که به آنها اشاره شد، یعنی: اعتماد به نفس، تاب‌آوری، خوش‌بینی و امید، این نظریه را گسترش دادند.

این مؤلفه‌ها در کنار هم، منابع روانشناختی را تشکیل می‌دهند که افراد هنگام مواجهه با چالش‌ها و ناملایمات از آنها استفاده می‌کنند.

در سال‌های اخیر، محققان کاربرد سرمایه روانشناختی را در حوزه‌های مختلف اجتماعی بررسی کرده‌اند و دریافته‌اند که تأثیر مثبت قابل توجهی بر عملکرد فردی و تیمی دارد (لوتانز، یوسف و آوولیو، ۲۰۰۷).

بر اساس این یافته‌ها، سرمایه روانشناختی در بین محققان در زمینه‌هایی مانند روانشناسی، مهاجرت، مداخله در بحران، امور مالی و دیگر حوزه‌ها پذیرش گسترده‌ای یافته است.

■ چگونه امید را توسعه دهیم
هدف‌گذاری واضح : اهداف مشخص و قابل اندازه‌گیری تعیین کنید.
گام به گام : تقسیم اهداف بزرگ به گام‌های کوچک و قابل دستیابی.
توسعه مسیرهای چندگانه : راه‌های متعددی را برای رسیدن به اهداف خود در نظر بگیرید.
برنامه‌ریزی احتمالی : از قبل یک برنامه پشتیبان برای مواقع اضطراری تهیه کنید.
تمرین ذهنی : تمرین فرآیند دستیابی به هدف.
گفتگوی مثبت با خود : از جملات تاکیدی مثبت مانند «من می‌توانم این کار را انجام دهم» استفاده کنید.

نمونه‌هایی از تمرین‌ها برای تقویت امید
تمرین گام برداشتن هدفمند

یک هدف مهم حرفه‌ای یا شخصی را که می‌خواهید به آن برسید انتخاب کنید
برای رسیدن به آن هدف، ۳ تا ۵ هدف میانی (زیرهدف) تعیین کنید.
برای هر زیرهدف، برنامه‌های عملی و مهلت‌های مشخصی تعیین کنید.
موانع احتمالی را فهرست کنید و برای مقابله با هر یک برنامه‌ای تهیه کنید.
برای رسیدن به اهدافتان، مسیرها و راه‌های مختلفی را در نظر بگیرید.
مرتباً پیشرفت را بررسی کنید و در صورت نیاز، استراتژی و مسیر را تنظیم کنید.

■ چگونه حس کارآمدی را در خود پرورش دهیم
به گفته بندورا، خودکارآمدی می‌تواند از چهار طریق اصلی توسعه یابد:
تجربه موفق (تجربه تسلط) : کسب تجربه در انجام موفقیت‌آمیز یک کار.
تجربه نیابتی (مدل‌سازی) : مشاهده و یادگیری از موفقیت دیگران.
ترغیب اجتماعی : دریافت بازخورد مثبت و تشویق.
وضعیت فیزیولوژیکی و عاطفی : مدیریت استرس و اضطراب و حفظ وضعیت روانی مثبت.

• نمونه‌هایی از تمرین‌ها برای افزایش اثربخشی
۱- تمرین‌های بازتاب تجربیات موفق
موفقیت‌ها و چالش‌های گذشته‌ای را که بر آنها غلبه کرده‌اید، به یاد بیاورید و بنویسید.

۲- تحلیل کنید که چه مهارت‌ها و نقاط قوتی در آن موفقیت نقش داشته‌اند؟!
به این فکر کنید که چگونه می‌توانید آن مهارت‌ها و نقاط قوت را در چالش‌های فعلی خود به کار بگیرید.
۳- به رویکردهای افراد موفق توجه کنید و ببینید چه چیزی را می‌توانید در موقعیت خود به کار ببرید.
۴- با چالش‌های کوچک شروع کنید و برای موفقیت‌های بیشتر برنامه‌ریزی کنید.

۵- از افرادی که به آنها اعتماد دارید، بازخورد و تشویق بخواهید.

■ چگونه تاب‌آوری را توسعه دهیم
«تاب‌آوری توانایی بازیابی و بازگشت به حالت عادی پس از سختی‌ها، درگیری‌ها، شکست‌ها یا رویدادهای مثبت، پیشرفت و افزایش مسئولیت است.» لوتانز (۲۰۰۲ب، صفحه ۷۰۲)

افراد تاب‌آور این توانایی را دارند که شکست‌ها و مشکلات را به عنوان فرصت‌هایی برای رشد ببینند، از آنها درس بگیرند و قوی‌تر برگردند.

• تاب‌آوری را می‌توان از طریق سه استراتژی توسعه داد:

استراتژی دارایی محور : شناسایی و ارتقای نقاط قوت و منابع فردی.
استراتژی ریسک محور : شناسایی ریسک‌ها و تهدیدهای بالقوه و توسعه راه‌هایی برای مقابله با آنها.
استراتژی‌های متمرکز بر فرآیند : تقویت فرآیندهای سازگاری و مقابله.

• تکنیک‌های خاص عبارتند از:

۱- بهره‌گیری و ایجاد حمایت اجتماعی و عاطفی
۲- پرورش مهارت‌های معناسازی و بازتفسیر
پرورش احساسات مثبت.
۳-تمرین تکنیک‌های ذهن آگاهی و مدیریت استرس.
۴- درس گرفتن از تمرین سختی‌ها
۵- به یاد آوردن موقعیت‌های دشوار یا نامطلوبی که در گذشته تجربه کرده‌اید
منابعی (داخلی و خارجی) که در آن موقعیت به شما کمک کرده‌اند را شناسایی کنید.
۶- آنچه را که از این تجربه آموخته‌اید و نقاط قوتی که به دست آورده‌اید، بنویسید.
۷- به این فکر کنید که چگونه می‌توانید آموخته‌های خود را در چالش‌های فعلی و آینده به کار ببرید.
۸- برای چالش‌های احتمالی آینده، یک «طرح واکنش» ایجاد کنید.
۹- شبکه حمایت اجتماعی خود را شناسایی و در صورت لزوم تقویت کنید.

■ چگونه خوش‌بینی را توسعه دهیم

«خوش‌بینی یک سبک تبیینی مثبت است که رویدادهای مثبت را به علل درونی، دائمی و فراگیر نسبت می‌دهد و رویدادهای منفی را ناشی از عوامل بیرونی، موقتی و وابسته به موقعیت تفسیر می‌کند.» سلیگمن (1998)

خوش‌بینی در سرمایه روانشناختی، یک «خوش‌بینی واقع‌بینانه» است که بر داشتن انتظارات مثبت مبتنی بر ارزیابی‌های واقع‌بینانه، به جای تفکر صرفاً خوش‌بینانه، تأکید دارد.

۱- تشخیص و تغییر سبک‌های تبیینی : شناسایی الگوهای چگونگی تفسیر و پردازشِ رویدادهای منفی و تغییر دادن تفسیرهای ذهنی به سبکی خوش‌بینانه‌تر.

۲- بخشش گذشته : پذیرش و بخشش اشتباهات و شکست‌های گذشته.

۴- قدردانی در زمان حال : قدر داشته‌هایتان را بدانید و روی نکات مثبت تمرکز کنید.

۵- کاوش فرصت‌های آینده : جستجوی فعال احتمالات و فرصت‌های آینده.

۶- بازسازی شناختی : تغییر نحوه تفکر و تفسیر موقعیت‌ها و رویدادها.

۷- گفتگوی مثبت با خود : گفتن کلمات مثبت به خود.

• نمونه تمرین‌هایی برای افزایش خوش‌بینی

یک رویداد منفی یا شکست اخیر را به خاطر بیاورید

توضیح یا تفسیر خود (شواهدِ واقعی) را برای این رویداد بنویسید.

تحلیل کنید که آیا توضیح، درونی/بیرونی، دائمی/موقتی یا کلی/خاص است.

تغییر به سبک توضیحی خوش‌بینانه‌تر، یعنی: (بیرونی، موقتی)

به دنبال درس‌هایی باشید که از این حادثه می‌توان آموخت و چگونه از آنها به شیوه‌ای مثبت استفاده کنید

عادت کنید هر روز سه چیزی را که بابت آنها سپاسگزار هستید، بنویسید.